Czasownik „korelować” oznacza przede wszystkim „pozostawać we wzajemnym związku”, „współzależeć od siebie”, zwykle w kontekście danych, zjawisk, cech. Słowo to bywa używane zarówno w języku potocznym („stres koreluje z bezsennością”), jak i specjalistycznym, przede wszystkim statystycznym („zmienne silnie korelują ze sobą”). W wielu sytuacjach można je zastąpić innymi, często prostszymi określeniami – zależnie od stylu wypowiedzi i precyzji, jakiej się oczekuje.
Wszystkie synonimy słowa „korelować”
Poniżej lista bliskoznacznych określeń, które mogą wystąpić w miejsce czasownika „korelować” (w formach bezokolicznikowych lub konstrukcjach równoważnych), uporządkowanych alfabetycznie:
być powiązanym, być powiązane, być powiązanym ze sobą, być powiązane ze sobą, być skojarzonym, być sprzężonym, być sprzężone, być sprzężonym ze sobą, być sprzężone ze sobą, być związanym, być związane, być związanym ze sobą, być związane ze sobą, być zależnym, być zależne, być ze sobą powiązanym, być ze sobą związanym, iść razem, iść w parze, iść w tym samym kierunku, korespondować, łączyć się, mieć powiązanie, mieć wspólny mianownik, mieć wspólny punkt, mieć wspólny rdzeń, mieć związek, mieć związek ze sobą, mieć współzależność, nakładać się, pokrywać się, pozostawać w relacji, pozostawać w związku, powiązywać się, rymować się (z czymś), tworzyć powiązanie, tworzyć sprzężenie, tworzyć układ, tworzyć zależność, tworzyć związek, układać się równolegle, wykazywać korelację, wykazywać powiązanie, wykazywać współwystępowanie, wykazywać współzależność, wiązać się, współgrać, współwystępować, współzależeć, współzmieniać się, zależeć od siebie, zmieniać się razem, zmieniać się w parze, zmieniać się wraz z
Słowo „korelować” jest jednokierunkowe znaczeniowo – mówi o relacji między zjawiskami, nie o przyczynie. Dlatego w języku naukowym odróżnia się je starannie od czasowników typu „powodować”, „wywoływać”.
Grupy znaczeniowe i konteksty użycia
Synonimy „korelować” przydają się w różnych rejestrach języka. Dobrze jest dobrać je do stylu wypowiedzi: inaczej w tekście naukowym, inaczej w raporcie biznesowym czy w rozmowie prywatnej.
1. Styl neutralny i potoczny
- iść w parze
- iść razem
- mieć związek
- być powiązanym
- być związanym
- łączyć się
- wiązać się
- być ze sobą powiązanym
- być ze sobą związanym
- zmieniać się razem
- zmieniać się w parze
- zmieniać się wraz z
Te wyrażenia nadają się do codziennej rozmowy, tekstów popularnonaukowych, felietonów, ale też do niespecjalistycznych raportów.
2. Styl formalny, naukowy i urzędowy
- wykazywać korelację
- wykazywać współzależność
- współzależeć
- współwystępować
- pozostawać w związku
- pozostawać w relacji
- tworzyć zależność
- tworzyć układ
- tworzyć sprzężenie
- być sprzężonym
- być skojarzonym
- być powiązanym ze sobą
- być związanym ze sobą
- wykazywać powiązanie
- wykazywać współwystępowanie
Takie sformułowania brzmią technicznie i precyzyjnie. Dobrze sprawdzają się w tekstach akademickich, analizach rynkowych, raportach statystycznych.
3. Akcent na współzależność i równoległe zmiany
- współzmieniać się
- zmieniać się razem
- zmieniać się w parze
- zmieniać się wraz z
- iść w tym samym kierunku
- układać się równolegle
- tworzyć sprzężenie
- być sprzężonym
Te określenia podkreślają dynamikę: nie tylko istnieje związek, ale zmiana jednej cechy wiąże się ze zmianą drugiej.
4. Związek, ale bez sugerowania przyczynowości
- mieć związek
- być powiązanym
- być zależnym
- zależeć od siebie
- mieć współzależność
- współzależeć
- pozostawać w związku
- pozostawać w relacji
Przydają się tam, gdzie opisuje się relację, ale nie chce się (lub nie można) stwierdzić, że jedno zjawisko wywołuje drugie.
5. Ujęcia obrazowe, metaforyczne i bardziej swobodne
- korespondować
- rymuje się (z czymś)
- mieć wspólny mianownik
- mieć wspólny punkt
- mieć wspólny rdzeń
- nakładać się
- pokrywać się
Tu związek bywa luźniejszy, często także znaczeniowy lub stylistyczny (np. między ideami, motywami, wątkami), a nie wyłącznie statystyczny.
„Korespondować” najczęściej dotyczy zbieżności treści, stylu lub sensu, a niekoniecznie ścisłej współzależności liczbowej. W tekstach naukowych lepiej pozostać przy „korelować”, „wykazywać korelację” lub „współwystępować”.
Subtelne różnice między wybranymi synonimami
Część wyrażeń jest zbliżona znaczeniowo, ale różni się zakresem, stylem lub poziomem precyzji.
„Korelować” vs. „mieć związek”
„Korelować” brzmi technicznie, sugeruje relację dającą się opisać lub zmierzyć (choć nie zawsze jest to związek statystyczny w sensie ścisłym). „Mieć związek” jest bardziej ogólne i potoczne – może chodzić zarówno o zależność liczbową, jak i o luźny, przyczynowo-skutkowy, kulturowy czy nawet symboliczny związek.
„Współwystępować” vs. „współzmieniać się”
„Współwystępować” mówi, że zjawiska pojawiają się razem, w tych samych sytuacjach lub zbiorach danych. „Współzmieniać się” idzie krok dalej – sugeruje, że gdy jedno się zmienia, drugie również, w określonym kierunku.
„Iść w parze” vs. „być sprzężonym”
„Iść w parze” to zwrot lekki, potoczny, nadający się do tekstów publicystycznych. „Być sprzężonym” ma odcień bardziej techniczny (sprzężenie zwrotne, sprzężenie zmiennych), wykorzystywany w tekstach specjalistycznych czy eksperckich.
„Nakładać się” vs. „pokrywać się”
Oba czasowniki sugerują pewien wspólny obszar. „Pokrywać się” bywa rozumiane jako zgodność większa, często prawie całkowita („te dane się pokrywają”), „nakładać się” natomiast dopuszcza większą niezależność części zjawisk („role zawodowe nakładają się na życie prywatne”).
Czasownik „korelować” nie przekłada się na jeden prosty synonim w każdym kontekście. Zazwyczaj da się go zastąpić, ale zestaw dobrych zamienników będzie inny w raporcie statystycznym, inny w eseju humanistycznym, a jeszcze inny w rozmowie codziennej.
Przykłady użycia synonimów w zdaniach
1. Poziom aktywności fizycznej idzie w parze z ogólnym samopoczuciem psychicznym badanych.
(„Idzie w parze” – neutralne, zrozumiałe dla szerokiego odbiorcy, mniej techniczne niż „koreluje”).
2. Wyniki testów matematycznych współwystępują z wysoką samooceną uczniów w zakresie przedmiotów ścisłych.
(„Współwystępują” – sugeruje, że zjawiska pojawiają się razem, bez wprost deklarowanej przyczynowości).
3. W analizie okazało się, że natężenie ruchu drogowego zmienia się wraz z liczbą incydentów komunikacyjnych.
(„Zmienia się wraz z” – podkreśla równoległą dynamikę zmian).
4. Styl komunikacji w zespole silnie koresponduje z przyjętym modelem zarządzania.
(„Koresponduje” – dobre w tekstach humanistycznych lub biznesowych, akcentuje zbieżność raczej idei i sposobów działania niż ścisłą zależność liczbową).